اخبار داخلی دانش و فناوری شیر سوسک در کانون توجه دانشمندان؛ ابرغذای آینده؟

شنبه 18 مهر 1405 - ساعت 20:57

شیر سوسک در کانون توجه دانشمندان؛ ابرغذای آینده؟

دانشمندان در مقایسه محتوای انرژی کریستال‌های شیر سوسک با شیر گاو، متوجه شدند که یک کریستال شیر سوسک به‌تنهایی می‌تواند بیش از سه برابر انرژی معادل همان مقدار شیر لبنی را در خود جای دهد. بدین معنا که شیر بلوری سوسک، منبع غذایی پایدار و غنی از مواد مغذی برای فرزندانش است.

چندی پیش پژوهشگران متوجه چیزی شدند که گرچه شاید در نظر اول چندش‌آور به نظر برسد ولی ازنظر علمی می‌تواند تحول عظیمی در دنیای تغذیه ایجاد کند.
یک گونه از سوسک، با نام علمی Diploptera punctat بعد از زنده‌زایی، فرزندانش را با شیر خودش تغذیه می‌کند و جالب‌تر اینجاست که پروتئین‌های موجود در شیر این سوسک، بیش از سه برابر محتوای انرژی شیر لبنی است.
اکتشاف خواص شیر این گونه سوسک باعث شد تا این محققان بتوانند به لطف آن جایزه ایگ‌نوبل شیمی سال ۲۰۲۶ را مال خود کنند.
جایزه ایگ نوبل شیمی چیست؟
این جایزه، به اکتشافی تعلق می‌گیرد که در ابتدا باعث خنده مردم و سپس باعث تفکرشان می‌شود. سی و ششمین مراسم سالانه اهدای جوایز ایگ نوبل در ۳ سپتامبر ۲۰۲۶ در سوئیس برگزار و در جریان آن ۱۰ جایزه جدید اهدا گردید.
در بخش شیمی مراسم امسال، این جایزه به محققانی تعلق گرفت که در مورد شیر این گونه سوسک بررسی کرده بودند. کشف آن‌ها نشان می‌داد که پروتئین‌های شیر سوسک Diploptera punctata یا همان سوسک سوسمار اقیانوس آرام، بیش از سه برابر شیر گاو انرژی دارد. این یکی از معدود گونه‌های سوسک‌هاست که شیر بلوری متراکمی برای تغذیه نوزادانش که به‌صورت زنده‌زایی متولد می‌شوند، تولید می‌کند.
راز تولید شیر در بدن سوسک
این شیر مایع در کیسه زهدان مادر (نسخه رحم در حشرات) و برای مصرف جنین‌ها ترشح می‌شود. مایع مصرف‌شده در داخل روده جنین‌ها، کریستال‌های کوچکی را تشکیل می‌دهد.
کریستال‌های رشد یافته در داخل بدن بسیار کوچکند و به همین خاطر پژوهشگران برای تعیین ساختار کریستالی اشعه ایکس، به سراغ کریستال‌های پروتئینی نسبتاً بزرگ ایزوله شده از روده میانی جنین‌های در حال رشد این سوسک رفتند.
آن‌ها در آزمایش‌های متعددی دریافتند که این پروتئین‌ها از نظر ترکیب پروتئین، کربوهیدرات و لیپید دارای وزن و محتواهای ناهمگونی هستند. یعنی پروتئین‌ها در شکل بلوری، مواد مغذی کامل را تا درجه‌های مختلفی برای جنین‌های در حال رشد ذخیره می‌کنند.
محققان در مقایسه محتوای انرژی کریستال‌های شیر سوسک با شیر گاو، متوجه شدند که یک کریستال شیر سوسک به‌تنهایی می‌تواند بیش از سه برابر انرژی معادل همان مقدار شیر لبنی را در خود جای دهد. بدین معنا که شیر بلوری سوسک، منبع غذایی پایدار و غنی از مواد مغذی برای فرزندانش است.
ابرغذای پنهان!
ایده شیر سوسک شاید شبیه شوخی به نظر برسد، اما دانشمندان کاملاً جدی به آن فکر می‌کنند. آن‌ها در سوسک سوسمار اقیانوس آرام، چیزی کشف کرده‌اند که به‌راحتی نمی‌توان از کنارش عبور کرد: شیر کریستال پروتئینی که بیش از سه برابر شیر گاو انرژی دارد. سوسکی که برخلاف اکثر آفات، بچه‌های زنده به دنیا می‌آورد و ماده‌ای غنی از مواد مغذی برای تغذیه‌شان تولید می‌کند که سرشار از اسیدهای آمینه ضروری، قندها و چربی‌هاست.
این شاید برایتان چندش‌آور و حال‌به‌هم‌زن باشد، اما دانشمندان به آینده دنیای تغذیه می‌نگرند. آن‌ها این ماده را ابرغذای بعدی می‌دانند. شیر سوسک لااقل الآن چیزی نیست که بتوان از سوپرمارکت‌ها تهیه کرد؛ اما پتانسیل بالایی به‌عنوان یک منبع غذایی پایدار و با پروتئین بالا دارد.
ویژگی‌های کریستال‌های پروتئینی
متأسفانه هر سوسکی شیر تولید نمی‌کند و گونه Diploptera punctata، گونه خاصی است که به‌جای تخم‌گذاری، بچه‌های زنده به دنیا آورده و برای تغذیه آن‌ها، کریستال‌های شیر را در داخل بدن خودش تولید می‌کند. این کریستال‌ها مثل شیر گاو مایع نیستند، بلکه جامد و سرشار از مواد مغذی‌اند.
این کریستال‌ها از نظر پروتئین، به طرز شگفت‌آوری غنی هستند و پروتئین بیشتری نسبت به شیر گاو دارند و به‌طور خلاصه، یکی از متمرکزترین منابع پروتئینی طبیعی که تاکنون توسط پژوهشگران مطالعه شده، هستند. البته تنها بحث کمیت مطرح نیست و کیفیت هم مهم است؛ ساختار پروتئینی متراکم و با رهایش کند این شیر باعث می‌شود که در مقایسه با غذاهای با هضم سریع‌تر، انرژی ماندگارتری را فراهم کند.
پروتئین‌ها از اسیدهای آمینه ساخته‌شده‌اند و شیر سوسک شامل تمام اسیدهای آمینه ضروری موردنیاز برای بقای انسان و درنتیجه یک منبع پروتئینی «کامل» است؛ چیزی که در هر غذای طبیعی نمی‌توان یافت. حداقل در تئوری، شیر سوسک می‌تواند با بسیاری از غذاهای غنی از پروتئین، مطابقت داشته یا حتی از آن‌ها پیشی بگیرد.
این کریستال‌ها فقط بمب‌های پروتئینی نیستند؛ بلکه حاوی چربی‌ها و قندهای سالم نیز هستند و پروفایل متوازنی را ارائه می‌دهند که برای سوخت‌رسانی به سوسک‌های نوزاد در حال رشد طراحی‌شده است. شیر در مقادیر بسیار کم، طیف کامل تغذیه‌ای را ارائه می‌دهد که برای تأمین چنین میزانی، به حجم غذای طبیعی به‌مراتب بیشتری نیاز خواهد بود.
گرچه شیر گاو مغذی است، اما بیشتر آن را آب تشکیل داده ولی شیر سوسک به دلیل بلوری بودن، بسیار متراکم‌تر است و به همین خاطر هم پروتئین و مواد مغذی به‌مراتب بیشتری در مقایسه با شیر مایع دارد.
هدف پژوهشگران از این بررسی این است که با درک ساختار پروتئینی شیر سوسک، بتوانند آن را به‌عنوان یک گزینه غذایی پایدار به‌صورت مصنوعی در آزمایشگاه‌ها بازآفرینی کنند. اگر دانشمندان موفق به انجام این کار شوند، ممکن است روزی مکمل‌ها یا محصولات غذایی الهام گرفته از شیر سوسک را ببینیم که بدون نیاز به لمس هیچ حشره‌ای، یک منبع غذایی غنی را در اختیار ما قرار می‌دهند.
مسلم است که هرگز شیر سوسک را در فروشگاه‌ها پیدا نخواهیم کرد؛ چراکه برداشت طبیعی شیر سوسک، در مقیاس زیاد، غیرممکن است؛ چون هر سوسک مقدار ناچیزی شیر برای نوزاد خودش تولید می‌کند. به همین خاطر هم هست که تمرکز محققان به سمت بیوتکنولوژی تغییریافته؛ تکثیر آزمایشگاهی واقع‌بینانه‌تر است و اگر جواب دهد، شاهد تولید یک ماده غذایی پرانرژی خواهیم بود.
باید این را در نظر داشت که با رشد جمعیت جهان، دانشمندان حوزه تغذیه به دنبال منابع پروتئینی جایگزینی هستند که زیاد به زمین یا آب متکی نباشد و ایده شیر سوسک، آن‌ها را به این فکر انداخته که شاید راه‌حل‌های غیرمعمول، پاسخگوی بخشی از این نیاز باشند؛ فکر کردن به شیر سوسک قطعاً ناخوشایند است و کمتر کسی از آن استقبال می‌کند ولی در پس آن، پژوهش‌های مهمی نهفته است که نشان می‌دهد این ماده از بسیاری از غذاهای سنتی مغذی‌تر است. گاهی عجیب‌ترین اکتشافات بیشترین پتانسیل را به همراه دارند و رد کردن سریع آن‌ها به معنای از دست دادن فرصت‌های جدید است.